In 1914 fotografeert August Sander drie jonge boeren op een landweg in het Westerwald. Zwarte pakken, wandelstokken, hoeden schuin. Ze zijn op weg naar een dansfeest. Sander noemt de foto later gewoon Jungbauern, jonge boeren. Hij had een plan: de hele Duitse samenleving vastleggen, beroep voor beroep, stand voor stand. Boer, bakker, notaris, werkloze. Een land in hokjes.
Een eeuw later doet het Sociaal en Cultureel Planbureau iets vergelijkbaars, alleen zonder camera. In het essay Mensbeelden bij beleid (2022) laten Winnie Gebhardt en Peteke Feijten zien dat ook beleid mensen indeelt. Niet op een landweg, wel in een wet.
Dit artikel gaat over die indeling. Wat is een mensbeeld? Welke voorbeelden en soorten zijn er? En waarom kijkt de fotografie al anderhalve eeuw naar precies dezelfde vraag?
Wat is een mensbeeld?
Een mensbeeld is een aanname over hoe mensen zijn. Wat ze willen, wat ze kunnen, hoe ze reageren. Iedereen heeft er een. Je hebt het nodig om snel te oordelen in een wereld die te ingewikkeld is om steeds opnieuw te doordenken.
Het SCP geeft een preciezere definitie voor beleid: ‘veronderstellingen over hoe mensen (zouden moeten) zijn, denken en handelen, en over hoe zij (het best) kunnen komen tot verandering van hun gedrag (in de door de overheid gewenste richting)’.
Let op de haakjes. In ‘zouden moeten’ zit de hele kwestie. Een mensbeeld beschrijft niet alleen hoe mensen zijn. Het schrijft ook voor hoe ze horen te zijn.
Wat is een mensbeeld? Een voorbeeld
Neem het woord uitkeringstrekker. Van Dale omschrijft het neutraal: iemand die een uitkering geniet. De Nederlandse Encyclopedie is minder vriendelijk: iemand die op andermans zak teert. Hetzelfde woord, twee mensbeelden.
Het SCP noemt meer van zulke labels: fraudeur, huisjesmelker, raddraaier, kwetsbare oudere. Ze roepen in één tel een beeld op, inclusief oordeel. Zelfs een label dat neutraal bedoeld is, zoals werkloze, draagt een lading mee.
Een tweede voorbeeld is groter. Sinds de Troonrede van 2013 spreekt de overheid over de participatiesamenleving. Daarachter zit een mensbeeld: de burger als zelfredzame, rationele uitvoerder van beleid. Wie de regels kent, volgt ze vanzelf. Dat klopt voor veel mensen. Niet voor iedereen, en niet op elke dag. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid noemt dat het verschil tussen weten en doenvermogen.
Het derde voorbeeld laat zien wat er op het spel staat. Onderzoek in de bijstand, dat het SCP aanhaalt, waarschuwt dat wantrouwen averechts werkt: ‘uitvoeringsinstanties die burgers wantrouwen en ze behandelen als potentiële fraudeurs, krijgen ook te maken met fraudeurs.’ Een mensbeeld beschrijft dan niet meer. Het maakt.
Welke soorten mensbeelden zijn er?
Het SCP onderscheidt drie invalshoeken. Daarnaast zijn er indelingen naar doelgroep en naar beleidsinstrument. Samen geven ze een bruikbare kaart.
Normatieve mensbeelden
Een normatief mensbeeld gaat over hoe mensen zouden moeten zijn. Het komt voort uit moraal en politieke waarden. Eeuwenlang overheersten volgens het SCP confessionele waarden: hiërarchie, plicht en gemeenschap. In de tweede helft van de twintigste eeuw kwamen gelijkheid, vrijheid en autonomie op. Vandaag spreekt het essay van een neoliberaal mensbeeld: eigen verantwoordelijkheid, zelfredzaamheid en keuzevrijheid.
Empirische mensbeelden
Een empirisch mensbeeld gaat over hoe mensen werkelijk zijn en zich gedragen. Klinkt objectief. Toch is ook dit beeld een constructie. Mensen vereenvoudigen de werkelijkheid om haar te kunnen hanteren, en beleidsmakers doen dat ook. Zo ontstaan stereotypen, die meestal een negatieve lading krijgen.
Sturende mensbeelden
De derde invalshoek gaat over hoe je mensen kunt beïnvloeden. Elk beleidsinstrument verraadt een mensbeeld. Wetgeving veronderstelt een gezagsgetrouwe burger. Belonen en straffen een calculerende. Voorlichting en onderwijs een burger die iets nog niet weet. Overtuigen een burger die vatbaar is voor argumenten. En samen leren een burger die zelf inzicht heeft. De politicologen Anne Schneider en Helen Ingram beschreven die vijf instrumenten in 1990.
Vier soorten burgers
Schneider en Ingram maakten ook een indeling naar doelgroep. Ze kijken naar twee vragen: willen mensen meewerken, en kunnen ze dat? Zo ontstaan vier figuren:
- de bevoordeelden, of ‘goede burgers’: ze willen en kunnen;
- de mededingers, of ‘berekenende burgers’: ze kunnen, maar willen niet altijd;
- de afhankelijken, of ‘kwetsbare burgers’: ze willen, maar kunnen niet;
- de afzijdigen, of ‘gemarginaliseerde burgers’: ze willen niet en kunnen niet.
Voor positief bekeken groepen kiest beleid eerder steun en het wegnemen van drempels. Negatief bekeken groepen krijgen eerder strenge regels en handhaving.
Positief, negatief of realistisch
In het dagelijks spraakgebruik hoor je vaak een eenvoudiger driedeling. Een negatief mensbeeld gaat uit van wantrouwen. Een positief mensbeeld van vertrouwen. Een realistisch mensbeeld houdt rekening met verschillen tussen mensen, en tussen goede en slechte dagen. Het SCP is daar nuchter over: een mensbeeld dat voor iedereen klopt, is een utopie. Het gaat om een balans die genoeg recht doet aan verschillen.
Waarom mensbeelden zelden besproken worden
Het SCP vat het probleem samen in vier kenmerken. Mensbeelden zijn vaak onbewust. Ze zijn stereotiep. Ze zitten ingebed in de stille ideologie van de omgeving. En daardoor zijn ze lastig te veranderen.
Stille ideologie is een mooie term voor iets lelijks: een denkkader dat iedereen deelt, zodat niemand het meer ziet. Zoals licht dat je pas opmerkt als het van kleur verschiet.
Het SCP geeft daarom drie opdrachten mee: bewust worden, bespreken en bijstellen. Maak mensbeelden expliciet. Bespreek ze in de groep. Haal tegenstemmen van buiten binnen. Denk een scenario uit waarin niemand interesse heeft. Stel je voor dat je je mensbeeld moet verantwoorden tegenover de mensen over wie het gaat.
Mensbeeld en fotografie
Een mensbeeld staat zelden in een beleidsnota. Je ziet het wel op de foto. Wie staat erop als succesvol? Wie als hulpbehoevend? Wie ontbreekt? Een beeld oordeelt sneller dan een tekst, en zonder voetnoot.
De fotografie worstelt al sinds haar begin met deze vraag. Drie stromingen laten dat goed zien.
Humanistische fotografie
Na de Tweede Wereldoorlog fotografeerden Franse fotografen als Henri Cartier-Bresson (1908-2004), Robert Doisneau (1912-1994) en Willy Ronis (1910-2009) het gewone leven op straat. Kinderen, geliefden, arbeiders, cafés. Hun uitgangspunt was een mensbeeld vol vertrouwen: de mens is overal dezelfde, warm en waardig.
Het hoogtepunt was de tentoonstelling The Family of Man in het Museum of Modern Art in New York, in 1955. Edward Steichen (1879-1973) bracht 503 foto’s samen van 273 fotografen uit 68 landen. Geboorte, liefde, werk, rouw. Eén mensheid.
Het was ook het eerste moment waarop iemand hardop vroeg welk mensbeeld er eigenlijk getoond werd. Roland Barthes (1915-1980), Franse filosoof met een neus voor wat te mooi is om waar te zijn, schreef in 1957 dat de tentoonstelling de verschillen tussen mensen wegpoetste. Wie overal dezelfde geboorte toont, laat niet zien waarom het ene kind een betere start krijgt dan het andere.
Daarmee ligt de les van de humanistische fotografie open. Een positief mensbeeld is ook een mensbeeld. Het kan net zo goed iets verhullen.
Portretfotografie
Het portret lijkt het meest persoonlijke genre. Eén gezicht, één naam. Toch kiest elke portretfotograaf hoe hij iemand laat zien. Staand of zittend. Thuis of in de studio. Met of zonder de attributen van een beroep.
August Sander (1876-1964), van de jonge boeren op de landweg, maakte van die keuze een systeem. Zijn project Menschen des 20. Jahrhunderts deelde de Duitse samenleving in groepen in, zoals de boer, de ambachtsman, de vrouw, de kunstenaar en de stad. Een vroege vorm van wat het SCP nu een mensbeeld noemt, maar dan met een technische camera en glasnegatieven. Het nazibewind vernietigde in 1936 de drukplaten van zijn boek Antlitz der Zeit. Een gezicht dat niet in het eigen mensbeeld paste, mocht niet circuleren.
Sander laat zien dat een portret twee dingen tegelijk doet. Het toont een persoon. En het plaatst die persoon in een categorie. De kunst is om het eerste sterker te maken dan het tweede.
Nieuwe Fotografie en kunstfotografie
Rond 1900 wilde fotografie vooral kunst zijn. De kunstfotografie van die tijd, het picturalisme, imiteerde schilderijen: zachte focus, edeldrukken, mist over het landschap. De mens werd sfeer.
In de jaren twintig kwam daar een harde breuk. De Nieuwe Fotografie, in Duitsland Neues Sehen of Neue Sachlichkeit genoemd, wilde juist laten zien wat de camera kan wat het oog niet kan. Scherpte, vreemde standpunten, close-ups, structuur. László Moholy-Nagy (1895-1946), Bauhausdocent en onvermoeibaar experimenteerder, zag de camera als een nieuw instrument om te kijken. Albert Renger-Patzsch (1897-1966) fotografeerde planten, machines en fabrieken met dezelfde zakelijke precisie. De grote tentoonstelling Film und Foto in Stuttgart, in 1929, bracht deze beweging samen. In Nederland pasten ontwerpers als Piet Zwart en Paul Schuitema de nieuwe beeldtaal toe in reclame en typografie.
Voor het mensbeeld betekende dat een verschuiving. De mens werd minder sfeer en meer onderwerp van onderzoek. Dat is winst en risico tegelijk. Precisie toont meer. Maar wie mensen bekijkt als structuur, ziet soms een type in plaats van een persoon.
Die lijn loopt door tot in de hedendaagse kunstfotografie. Bernd en Hilla Becher fotografeerden vanaf de jaren zestig watertorens en mijnschachten in strakke reeksen. Hun leerlingen van de Düsseldorfer Schule deden dat later ook met mensen. De vraag van Sander kwam terug: wat laat een reeks zien, en wat laat ze weg?
Wat de fotografie het beleid kan leren
Drie stromingen, drie lessen. De humanistische fotografie laat zien dat een warm mensbeeld ook iets verhult. De portretfotografie dat elk gezicht in een categorie belandt, of je wilt of niet. De Nieuwe Fotografie dat scherpte en waarheid niet hetzelfde zijn.
Dat zijn precies de risico’s die het SCP voor beleid beschrijft. Te optimistisch. Te stereotiep. Te zeker van de eigen blik.
Ik herken ze ook in mijn eigen werk. Bij een eerste verkenning weet ik soms al waar ik iemand wil neerzetten, voordat ik die persoon heb gesproken. Bij het raam, met zijn handen aan het werk, in het licht dat ik mooi vind. Dat is ook een mensbeeld. Het mijne. Daarom loop ik eerst mee zonder camera, en laat ik iedereen die in beeld komt de foto’s zien voordat ze gebruikt worden.
Een mensbeeld verdwijnt niet als je het benoemt. Het wordt wel bespreekbaar. Dat is misschien het meeste wat een foto kan doen: niet zeggen wie iemand is, maar de vraag openhouden.
Veelgestelde vragen over mensbeelden
Wat is een voorbeeld van een mensbeeld?
Het woord uitkeringstrekker. Voor de een is het iemand die een uitkering krijgt, voor de ander iemand die op andermans zak teert. Een ander voorbeeld is de zelfredzame burger uit de participatiesamenleving.
Welke soorten mensbeelden zijn er?
Het SCP onderscheidt normatieve mensbeelden (hoe mensen zouden moeten zijn), empirische mensbeelden (hoe mensen zijn) en sturende mensbeelden (hoe je mensen beïnvloedt). Schneider en Ingram delen burgers in naar willen en kunnen: bevoordeelden, mededingers, afhankelijken en afzijdigen.
Welke mensbeelden laat de fotografiegeschiedenis zien?
Elke stroming toont een eigen mensbeeld. De humanistische fotografie een warm, gedeeld mens-zijn. De portretfotografie een mens die in een categorie past. De Nieuwe Fotografie een mens gezien met technische scherpte. Zo maken foto’s een mensbeeld zichtbaar, ook als niemand het zo bedoelde.
Bron: W. Gebhardt en P. Feijten (2022), Mensbeelden bij beleid. Bewust worden, bespreken en bijstellen. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau. Het SCP is niet betrokken bij dit artikel.
Lees ook: Mensbeeld: wat het is en hoe je het zichtbaar maakt